İbrahim Hakkı (Erzurumlu)

18. yüzyıl Osmanlı âlimi Erzurumlu İbrahim Hakkı, ünlü eseri Marifetnâme’de sağlıklı yaşam için az yemeyi ve az içmeyi öğütlemiştir. Özellikle yemeklerden sonra suyun çok içilmemesini tavsiye eder. Öğütlerinde “Vücudunun rahatını istersen az ye ve az iç. Sofradan kalkınca da az su iç” diyerek, mideyi zorlamamak için yemekten kalkınca sadece az miktarda su içilmesini söylerahirzaman.wordpress.com. Yine su içerken aceleyle bir dikişte içmenin zararlı olduğunu belirtir: “Su içerken acele ile bardağı dikerek, hort hort içme. Vücuda zarardır. Yavaş yavaş, arada nefes alarak iç” nasihatinde bulunurahirzaman.wordpress.com. İbrahim Hakkı Hazretleri ayrıca “Ayakta su içme. Sıhhate zarardır” diyerek suyun oturarak ve sakince içilmesini öğütlemiştirahirzaman.wordpress.com. Terliyken veya gece uyanınca su içmemeyi, çok susan birinin önce ağzını çalkalayıp sonra ancak az su içmesini tavsiye etmiştirahirzaman.wordpress.com. Bu öğütlerden anlaşılacağı üzere, İbrahim Hakkı az su tüketmenin beden sağlığı için faydalı olduğunu vurgulamış ve suyun aşırı ya da hızlı içilmesini mahzurlu görmüştür.

Kaynak: Marifetnâme öğütleriahirzaman.wordpress.comahirzaman.wordpress.com.

İbn Sînâ (Avicenna)

İslâm’ın altın çağındaki büyük hekim İbn Sînâ (Avicenna), su tüketiminde dengeye önem vermiştir. El-Kânun fi’t-Tıbb (Tıp Kanunu) adlı eserinde, yemeklerle birlikte veya hemen sonrasında su içilmemesini önerir. Zira ona göre yemek esnasında su içmek mideyi zayıflatır ve sindirimi bozar. İbn Sînâ, “Midede ağırlık yapan yemek en sağlıksız yemektir; ağza gelecek kadar ölçüsüzce içilen içecek ise en zararlı içecektir” diyerek aşırı miktarda sıvı alımının zararlı olduğunu ifade etmiştirhikmetagaci.com. Bu yaklaşım, çok su içmenin mide suyunu sulandırarak sindirimi güçleştirdiği düşüncesine dayanır. Nitekim İbn Sînâ, suyun yemek sırasında değil, yemekten önce veya belirli bir süre sonra alınmasını tavsiye eder. Modern bir kaynakta, “Yemek esnasında su içilmemelidir” şeklinde özetlenen bu tavsiye, İbn Sînâ’nın sindirim sırasındaki suyun mide duvarı ile gıda arasında boşluk oluşturup süreci aksattığı görüşüne dayanırhikmetagaci.com. Yine İbn Sînâ’ya göre, susuzluğu gidermek amacıyla su içmek gerekli olsa da bunu ölçülü yapmak gerekir; meselâ yemekten hemen sonra sadece bir iki yudum soğuk suyun faydalı olduğunu belirtmiştirfikriyat.com. Sonuç olarak İbn Sînâ, suyu tamamen kısıtlamaktan ziyade aşırıya kaçmadan, ihtiyaç kadar içilmesini ve özellikle yemekle beraber bol su tüketmekten kaçınılmasını öğütlemiştir. Çok su içmenin zararlarına dair en önemli uyarısı, ölçüsüz miktarda içilen suyun vücuda fayda değil zarar getireceğidirhikmetagaci.com.

Kaynak: İbn Sînâ’nın beslenme tavsiyelerihikmetagaci.comfikriyat.com.

Aidin Salih

Günümüz alternatif tıp yazarlarından Dr. Aidin Salih (ö. 2014), “Gerçek Tıp” adlı eserinde su tüketimine dair alışılmışın dışında önerilerde bulunmuştur. Aidin Salih, sağlıklı bir insanın günde sadece 1-2 bardak kadar su içmesini yeterli gören bir yaklaşım benimsemiştirpdfcoffee.com. Ona göre vücudun su ihtiyacı, alınan kuru gıda miktarıyla orantılıdır. “Yani her 30-40 gr kuru yemeğe karşılık 60-70 gr su tüketmek gerekir. Meyve ve sebze suları da su olarak değerlendirilir” diyerek gereğinden fazla su içmenin faydasız olduğunu vurgularpdfcoffee.com. Hatta açıkça “Aşırı su içmekte hayır yoktur, çünkü su kana karışarak kan miktarını artırır. Kanın artması kalbin kan pompalamasını zorlaştırır ve [kalbin atış sayısını] çabuk tükenir” diyerek fazla suyun dolaşım sistemine yük bindirdiğini belirtirpdfcoffee.com.

Aidin Salih, yemeklerle birlikte veya hemen sonrasında su içmeye karşı uyarır. Ona göre “Yemekten sonra içilen su mideyi genişletir, asidi seyreltir ve sindirimi uzatır. Yemek esnasında su içmek ise daha büyük bir hatadır; lokmaların iyi çiğnenmesini engeller ve hazmı bozar” diye yazaruzerk.org. Bu nedenle suyun yemekten en az 1,5 saat sonra içilmesini tavsiye ederuzerk.org. Çok susan veya hararetlenen bir kişi için bile, “ancak az miktar su içilebilir” diyerek birkaç yudumla yetinmeyi öneriruzerk.org. Nitekim Salih, yedi durumda su içmenin hastalıklara sebep olacağını söyler: “Yorgun ve terliyken, banyodan sonra, yemek sırasında, yemekten hemen sonra, meyve/kavun yedikten sonra, ayakta ve uykudan uyanır uyanmaz su içmek” doğru değildir der ve bu hallerde ihtiyaç varsa sadece birkaç küçük yudum alınabileceğini belirtirpdfcoffee.com. Bu prensipler, büyük ölçüde İslam tıbbındaki sünnet uygulamalarına dayanır. Örneğin Aidin Salih, Peygamberimizin suyu üç yudumda içme adabını ve susamadan su içmeme geleneğini desteklemiştirpdfcoffee.com. Özetle Aidin Salih, susuzluk hissine göre su tüketilmesini, gereksiz yere bol bol su içmekten kaçınılmasını ve özellikle yemek zamanlarında suyun kısıtlanmasını öğütlemiştir. Çok su içmenin zararları konusunda da kalbin ve sindirim sisteminin aşırı suyla zorlanacağını belirterek uyarmıştırpdfcoffee.comuzerk.org.

Kaynak: Aidin Salih, Gerçek Tıppdfcoffee.comuzerk.org.

İbn Rüşd (Averroes)

İbn Rüşd, hem bir filozof hem de hekim (bir tıp eseri olan **“el-Külliyyât fi’t-Tıbb”**ın yazarı) olarak tanınsa da, su tüketimi konusunda özel bir sözüyle meşhur değildir. Klasik tıp geleneğinde yer alan diğer hekimler gibi muhtemelen o da dengeli bir içecek tüketimini desteklemiştir. İbn Sînâ ve Galen gibi otoritelerin görüşlerini takip eden İbn Rüşd’ün, aşırı su tüketiminin sindirimi zayıflatabileceği veya vücudun dengesini bozabileceği fikrine katıldığı düşünülebilir. Ancak yaptığımız araştırmada, İbn Rüşd’ün doğrudan “az su için” şeklinde bir tavsiyesine veya “çok suyun zararı” hakkında belirgin bir beyanına rastlanmamıştır. Onun tıbbi eserlerinde suyun kalitesi ve sağlığa etkileri (örneğin suyun temizliği, kaynağı vb.) ele alınmıştıren.wikipedia.org, fakat literatürde İbn Rüşd’ün su içme miktarıyla ilgili özel bir uyarısı olduğu kaydedilmemiştir. Dolayısıyla İbn Rüşd ismi etrafında, suyu ölçülü tüketmek gerektiğine dair genel bir prensibi kabul ettiği söylenebilir, ancak ismiyle anılan spesifik bir “az su içme” öğüdü veya “çok su içmenin zararı” ifadesi bulunmamaktadır.

Kaynak: İbn Rüşd’ün tıbbi yaklaşımı (Külliyat) üzerine genel bilgilerucl.ac.uk.

İbn Kayyim el-Cevziyye

14. yüzyılın önemli İslam âlimi ve hekimi İbn Kayyim el-Cevziyye, “Zâdü’l-Me’âd” ve “Tıbb-ı Nebevî” (Nebevî Tıp) adlı eserlerinde Hz. Peygamber’in sağlık tavsiyelerini derlemiştir. Bu eserlerde su içme adabı ve zamanlarına dair önemli bilgilere yer verir. İbn Kayyim, Peygamber Efendimiz’in yemek üzerine su içmeme uygulamasını vurgular. Der ki: “Peygamber’in rehberliğinde, yemek yedikten sonra [hemen] su içmek yoktu; zira bu, yemeği bozar, özellikle su çok sıcak veya çok soğuk ise yapmamak gerekir. Bunu yapmak son derece zararlıdır”madeenah.com. Bu ifadeyle İbn Kayyim, yemekten hemen sonra su içmenin sindirim üzerindeki kötü etkisini ve bedene verdiği zararı açıkça belirtmiştir.

Ayrıca İbn Kayyim, hangi durumlarda su içmenin sağlığa zararlı görüldüğünü tek tek sayar. “Su içmek şu vakitlerde hoş karşılanmaz (mekruhtur): İdman/egzersiz hemen sonrası, yorgunken, cinsel münasebetten hemen sonra, yemek öncesi veya hemen sonrası, meyve yedikten sonra” diye belirttikten sonra – bazı meyvelerden sonra su içmek diğerlerine göre kolay olsa da – “tuvalet ihtiyacını giderdikten sonra ve uykudan uyanır uyanmaz [su içmek de hoş değildir]” dermadeenah.com. İbn Kayyim bu durumların tümünün “sıhhati olumsuz etkilediğini” ifade edermadeenah.com. Görüldüğü üzere, burada sayılan haller Aidin Salih’in de benimsediği prensiplerle örtüşmektedir; nitekim İbn Kayyim’in kaynakları Hz. Peygamber’in uygulamaları ve erken dönem hekimlerin tavsiyeleridir. O, suyun oturarak ve birkaç nefeste içilmesi hususunu da Nebevî öğreti olarak aktarır. Özetle, İbn Kayyim “az su içme” konusunda doğrudan bir slogan ifade kullanmasa da, Peygamberimizin ölçülü su içme sünnetini detaylandırmış ve yemek sonrasında çok su tüketmenin “çok zararlı” olduğunu özellikle vurgulamıştırmadeenah.com. Onun eserlerinde, aşırı su tüketiminin getireceği sıkıntılara (hazımsızlık, balgam artışı vb.) dair uyarılar bulunur ve her şeyde olduğu gibi suda da itidal tavsiye edilir.

Kaynak: İbn Kayyim, Zâdü’l-Me’âd (Nebevî tıptan alıntılar)madeenah.commadeenah.com.

Peygamber Efendimiz (Hz. Muhammed s.a.v.)

İslam Peygamberi Hz. Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem), yeme-içme konusunda itidali öğütlemiş ve bizzat uygulamıştır. Hadis-i şeriflerde su içme adabı hakkında pek çok tavsiyesi vardır. Özellikle suyun yudum yudum ve oturarak içilmesini, tek seferde içilmemesini öğütlemiştir. Peygamberimiz, su içerken kabın içine nefes vermeden ve üç yudumda içmeyi adet edinmiştir. Bir hadis-i şerifte “Deve gibi tek nefeste içmeyin. İki veya üç nefeste için. Bir şey içeceğiniz zaman Besmele çekin; içtikten sonra Elhamdülillah deyin” buyurmuştursorularlaislamiyet.com. Bu uygulamanın hikmetini yine kendisi şöyle açıklamıştır: “Suyu üç nefeste içen kimse suya iyice kanar, böylece susuzluğu tam giderilmiş olur. Ve suyu üç nefeste içmek sıhhate daha uygundur”sorularlaislamiyet.com. Görüldüğü üzere Efendimiz, suyu yavaş ve parça parça içmenin hem daha doyurucu hem daha sağlıklı olduğunu belirtmiştir. Aksine, suyu bir dikişte içmeyi hoş görmemiştir. Bir rivayette “Suyu, çocuğun annesini emer gibi (yavaş yavaş) için; depoyu doldurur gibi içmeyin. Zira (suyu bir anda içmekten) ciğer hastalıkları meydana gelir” diyerek hızlı ve çok miktarda su içmenin bedene zarar verebileceğine dikkat çekmiştirsorularlaislamiyet.com.

Peygamber Efendimiz ayrıca mideyi tıka basa doldurmaktan sakındırmış, yemek ve içecekte aşırıya kaçmamayı emretmiştir. Meşhur bir hadiste “Âdemoğlu, mideden daha kötü bir kap doldurmamıştır. Binaenaleyh, belini doğrultacak birkaç lokma ona yeter. Mutlaka fazla yiyecekse, midesinin üçte birini yemeğe, üçte birini içeceğe, üçte birini nefese ayırsın” buyurarak yeme-içmede ölçüyü tarif etmiştirislamveihsan.com. Bu ölçü, suyun da yemek gibi sınırlı ve ihtiyaca göre alınması gerektiğini gösterir. Nitekim Ashab-ı Kiram’dan bazıları, Resûlullah’ın yemek üzerine su içmediğini ve suyu genelde susadıkça içtiğini nakletmişlerdir. Ayrıca Peygamberimiz ayakta su içmeyi de tavsiye etmemiş; bir hadisinde “Sizden kimse ayakta su içmesin” buyurmuştur (ancak bazı rivayetlerde zaruret halinde ayakta içilebileceğine dair uygulaması da vardır). Genel prensip olarak, Efendimiz her işte olduğu gibi su içmede de itidali ve edepli bir tarzı benimsemiştir. Özetle Hz. Muhammed s.a.v., “az su içmek” ifadesini doğrudan kullanmasa da, su içerken azar azar içilmesini, susuz değilken suyu israfça tüketmemeyi fiilen öğretmiş; çok miktarda suyu bir anda içmenin getireceği sıkıntılara (hazım problemleri, nefeste darlık vb.) hadislerinde işaret etmiştirsorularlaislamiyet.comsorularlaislamiyet.com. Onun sünnetinde su, şifa niyetiyle ve ölçülü kullanılacak bir nimet olarak görülmüştür.

Kaynak: Buhari, Tirmizî ve Müslim’de geçen su içme adabı hadislerisorularlaislamiyet.comsorularlaislamiyet.com; “üçte bir” hadisi (Tirmizî, Zühd 47)islamveihsan.com.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî

Büyük mutasavvıf ve şair Mevlânâ (1207-1273), doğrudan tıbbi nasihatler veren bir hekim olmasa da, eserlerinde nefsi terbiye etmek için yeme-içmede ölçülü olmayı sıkça vurgulamıştır. Mevlânâ’nın bizzat kaleme aldığı öğütlerden ziyade, yaşantısıyla talebelerine verdiği mesaj önemlidir. “Az ye, az uyu, az konuş” prensibi, Mevlânâ’nın ve birçok Sufi büyüğün düsturlarındandır. Nitekim Mevlânâ Celaleddin’in ünlü vasiyetinde “Size… az yemeyi, az uyumayı, az konuşmayı… tavsiye ederim” diye öğütlediği naklediliryeniasya.com.tr. Buradaki “az yemek” ifadesi, yemeğin yanı sıra içeceklerde de aşırıya kaçmamak manasını içerir. Yani Mevlânâ’ya göre fiziksel ihtiyaçlarda israftan ve aşırılıktan kaçınılmalıdır. Onun menkıbelerinde, dünya nimetlerine ölçülü yaklaşmak gerektiği sık sık dile getirilir.

Mevlânâ, Mesnevî’sinde suyu genellikle mecazi ve manevi anlamlarda kullanmıştır (örneğin suyu bilgiye veya rahmete benzetmek gibi). Sağlık bağlamında ise, perhiz ve oruç tutma gibi uygulamalara değinir. Oruçta insanın hem yeme hem içmeden uzak durarak nefsiyle mücadele ettiğini söyler ki bu da suyun bile nefsin arzularından olabileceğine işaret eder. Bununla birlikte, Mevlânâ’nın “az su içmeyi” özel olarak tavsiye eden bir sözü literatürde belirgin değildir. Yine de onun sade yaşam tarzı düşünüldüğünde, su ve benzeri nimetleri de ihtiyaca göre tüketmeyi uygun gördüğünü söyleyebiliriz. Mesnevî’de geçen bazı hikayelerde, kanâatkâr bir dervişin az yemek ve az içmekle nurlandığı anlatılır; suya dair öğütler de dolaylı olarak bu çerçevede ortaya çıkar.

Sonuç olarak Mevlânâ, vücuda hakim olmayı, iştahı dizginlemeyi öğütlediği için, “çok su içmenin zararları” konusunda da zımnen uyarıda bulunmuş sayılır. O, nefsin isteklerini azaltmayı (yeme-içme dahil) manevî yükselişin şartı saymıştır. Bu nedenle Mevlânâ’nın terbiyesinde, su dâhil her şeyi kararında tüketmek esastır. Fakat doğrudan doğruya “su az içilmelidir” şeklinde bir beyanını kaynaklarda bulamadık; onun mesajı daha ziyade genel manada azla yetinmek üzerinedir.

Kaynak: Mevlânâ’nın Vasiyetiyeniasya.com.tr; Mesnevî’den genel öğütler.

İmam Gazâlî

Büyük İslam âlimi İmam Gazâlî (1058-1111), İhyâ-u Ulûmiddîn adlı eserinin “Yeme İçme Âdâbı” bölümünde ve diğer bazı risalelerinde yeme ve içmenin ölçülerini detaylıca ele almıştır. Gazâlî, yemek sırasında suyu mümkün mertebe az içmeyi tavsiye eder. Şöyle der: “Yemek zamanında, susamadıkça su içme. Bu daha faziletli olup mideyi sağlıklı tutar”theislamicreality.blogspot.com. Yani kişi gerçekten ihtiyaç duymuyorsa, lokmalar arasında suyu sürekli içerek mideyi doldurmamalıdır. Bu tavsiye, suyun mide asidini sulandırıp sindirimi zorlaştırabileceği düşüncesine dayanır. İmam Gazâlî ayrıca Peygamberimizin şu hadisini hatırlatır: “Suyu bir kerede (hızla) değil, yudum yudum için”theislamicreality.blogspot.com. Bu hadisi aktararak suyun bir nefeste içilmemesi gerektiğini vurgular. Yine Gazâlî, su içerken acele edilmemesini, suyun yavaş ve oturarak içilmesini de belirtir. Eğlence veya haz için içmek yerine, sırf vücudun ihtiyacını gidermek niyetiyle içmenin daha doğru olduğunu söyler. “İnsanlar su içerken yavaş içmeli; suyu içerken Allah’ın adını anıp bittikten sonra hamdetmeli” diyerek hem manevi hem sağlık açısından doğru yolu gösterirtheislamicreality.blogspot.com.

Gazâlî, çok su içmenin getirdiği bir zarar olarak midenin dengesinin bozulabileceğini ifade eder. Midenin birden bire suyla dolmasının dengeyi altüst edeceğini, halbuki azar azar su alınırsa vücudun onu gerekli yerlere hemen sevkedeceğini açıklarsorularlaislamiyet.com. Nitekim İhyâ’da, “Suyun mideye azar azar inmesi halinde beden onu hemen kullanır; çok miktarda su birden hücum ederse beden dengesini kaybeder” şeklinde bilgi verilirsorularlaislamiyet.com. Bu da gösteriyor ki İmam Gazâlî, suyu birden ve çok içmenin beden ısısını dengesiz etkileyebileceğini, üşüyen birinin aniden soğuk suyla daha da üşüyeceğini, çok hararetli bir bünyenin de bir anda gelen fazla suya tepki göstereceğini belirtmiştirsorularlaislamiyet.com. Kısacası, Gazâlî’nin öğretisinde “az su içmek” makbul bir tedbirdir; “yemekte az su, yemekten sonra bir süre suyu terk etmek” sağlığa faydalıdır. Hatta Gazâlî, “Harareti (aşırı susuzluğu) olunca kişinin yemek esnasında su içmesi uygun olur” diyerek sadece gerçekten susayanın az bir miktar su alabileceğini, aksi halde yeme anında su içmemenin daha iyi olduğunu söylemiştiryeniasya.com.tr.

Özetle, İmam Gazâlî su içmede ölçüyü öğütlemiş, oburluğu kınadığı gibi suyun da ihtiyacın üzerinde içilmesini doğru bulmamıştır. “Yemek yerken suyu abartmadan, gerekirse birkaç yudumla yetin, mideyi tıka basa doldurma” prensibi, onun eserlerinde görülür. Çok su içmenin zararları konusunda da dolaylı olarak uyarmış; suyun fazla içilmesinin sindirim sistemine yük olacağını dile getirmiştirtheislamicreality.blogspot.com.

Kaynak: İmam Gazâlî, İhyâ-u Ulûmiddîn (Yeme İçme Âdabı)theislamicreality.blogspot.com; Yeni Asya, “Su içmenin usûlleri” (Gazâlî’den alıntı)yeniasya.com.tr.

İmam Rabbânî

Hindistanlı büyük mutasavvıf İmam Rabbânî (Ahmed Farukî Serhendî, 1564-1624), Mektûbat adlı eserinde nefs terbiyesi ve itidal üzerine durmuştur. Aşırı riyâzet (nefsin çok uzun süreli aç-susuz bırakılması) uygulamalarını eleştiren İmam Rabbânî, orta yolun önemini vurgular. Mektuplarından birinde “Çokça aç kalmak, yemek işlerinde orta yollu olmaktan daha kolaydır… Orta halli olmak, çok aç kalmaktan daha faziletlidir” diyerek ifrat-tefrit yerine dengeyi översonsuzlukkulesi.com. Bu ifadeden hareketle, İmam Rabbânî’nin nefsânî istekleri kırarken ölçülü bir perhiz istediği anlaşılır. Yani ne tamamen kendini susuz bırakıp zarar verme, ne de nefsi şımartıp sürekli yedirip içirme taraftarıdır – doğru olan ikisi arasında dengeyi bulmaktır. Nitekim O, müridlerine oruç tutmayı, az yemeyi tavsiye etmiş, fakat vücudu zayıf düşürecek aşırılıklardan sakındırmıştır.

İmam Rabbânî’nin doğrudan suyla ilgili özel bir sözü pek bilinmez. Ancak onun mektuplarında, “nefsi boğazlamak, onu açlık ve susuzlukla öldürmek” tabiri geçer ki bu mecazi anlamda nefs terbiyesi içindirtimas.com.tr. O, Hz. Peygamber’in sünnetine sıkı sıkıya bağlı kalmayı salık verdiği için, su içme konusunda da Peygamberimiz’in ölçüsüne uymak gerektiğini belirtmiş olmalıdır. Bu bağlamda, yemek yerken çok su içmemek, susamadıkça su içmemek gibi sünnetleri muhtemelen desteklemiştir. Tasavvuf geleneğinde sıkça duyulan “az ye, az iç, az uyu” prensibi, İmam Rabbânî’nin öğretilerinde de yer bulur. Dolayısıyla İmam Rabbânî “az su içme” konusunu doğrudan formüle etmese bile, genel olarak az yemeyi ve dünyalıklara kanâati öğütlediği için suyun da aza indirilmesini teşvik ettiği söylenebilir. “Çok su içmenin zararları” konusunda da, nefsin arzularına yenilmek ve ibadetlere ağırlık basması şeklinde manevi bir zarar göreceğini ifade ettiğini düşünebiliriz. Ayrıca fazla suyun rehavete sebep olabileceği, vücudu gevşetebileceği tasavvuf çevrelerinde bilinen bir görüştür; İmam Rabbânî de bu görüşleri benimsemiş olmalıdır.

Özetle, İmam Rabbânî’nin mesajı itidal üzerinedir: Ne su gibi nimetlerden tamamen mahrum kalıp bedene eziyet etmek ne de ölçüsüzce su içip nefsi azdırmak uygun görülür. Onun tavsiyesi, susuzluk terbiye amacıyla kontrollü uygulanabilir ama vücuda zararlı olmayacak sınırda olmalıdır. Bu yüzden müridlerine, farz oruçların dışında çok uzun susuz kalmayı değil, sünnete uygun perhizi tavsiye etmiştir.

Kaynak: İmam Rabbânî, Mektûbat, 313. mektup (riyazet konusunda)sonsuzlukkulesi.com.

Bediüzzaman Said Nursî

20. yüzyıl İslâm alimi Bediüzzaman Said Nursî (1877-1960), doğrudan tıbbi tavsiyeleriyle tanınmasa da, kendi hayatında sünnete uygun bir disiplin sergilemiştir. Talebelerinin aktardığına göre Bediüzzaman, yemeklerden sonra hemen su içmezdi. Bayram Yüksel Ağabey’in hatıralarında, Üstad Said Nursî’nin “Yemekten sonra iki saat geçmeyince su içmezdi; saate bakar, on dakika bile kalsa ‘daha iki saat olmadı’ diyerek beklerdi. İki saat dolunca su içerdi” şeklindeki uygulaması anlatılıryeniasya.com.tr. Bu, Bediüzzaman’ın Efendimiz’den gelen yemekten sonra suyu geciktirme sünnetine ne kadar hassasiyetle uyduğunu göstermektedir. Onun bu tavrı, yemeğin sindirimi tamamlanana kadar suyun mideye girmemesi prensibine dayanır ki bu hem dini bir edeptir hem de sağlık açısından faydalı görülür. Nitekim modern tıpta da, yemek üzerine hemen su veya çay içmenin sindirim enzimlerini seyreltip hazmı bozacağı dile getirilmektedir – Bediüzzaman bunu yıllar önce kendi pratiğinde uygulamıştır.

Bediüzzaman Said Nursî, Risale-i Nur Külliyatı’nda doğrudan su içme hakkında uzun açıklamalar yapmasa da, bazı mektuplarında israf etmemek ve nimetin kıymetini bilmek üzerinde durur. Su içerken Besmele ile başlayıp şükretmek gerektiğini de vurgular. Hastalar Risalesi adlı eserinde, suyun Allah’ın büyük bir nimeti olduğunu, şifa niyetiyle sabah aç karna Zemzem suyu veya ılık su içmenin bazı rahatsızlıklara iyi geldiğini belirtir. Ancak hiçbir yerde “bol bol su için” gibi bir tavsiyesi yoktur; bilakis kendi hayatı incelendiğinde ölçülü su içtiği görülür. Diyebiliriz ki Bediüzzaman, “az su içme”yi bizzat hayatıyla gösteren bir mürşittir. Çok su içmenin zararları konusunda da, dolaylı şekilde, “Her şeyde itidal hayırlıdır” kaidesine vurgu yaparak, suyun da fazlasının vücuda yük olabileceğini ima eder.

Sonuç olarak, Bediüzzaman Said Nursî su tüketiminde Peygamberî sünneti takip etmiş, yemeklerden sonra en az 2 saat su içmeyerek hazmı kolaylaştırmıştır. Bu da aslında, gereksiz yere su içmemek ve vücudu alıştırmak demektir. Çok su içmek hususunda bir zarar dile getirmese de, öğrencilerine verdiği örnekle bunun pek faydalı olmadığını göstermiştir.

Kaynak: Bayram Yüksel’in hatırası (Bediüzzaman’ın 2 saat kuralı)yeniasya.com.tr.

Hipokrat

Tıbbın babası kabul edilen eski Yunan hekimi Hipokrat (MÖ 5. yy), doğrudan “az su için” dememiş olsa da, sağlıkta dengeli sıvı alımının önemini vurgulamıştır. Hipokrat’ın öğretilerinde insan bedeninin dört mizacı ve humoral dengesi vardır; kan, balgam, sarı safra ve kara safra adlı sıvıların dengesi bozulursa hastalık oluşur. Bu bakımdan ne vücudun kuruyup susuz kalması ne de aşırı sulanması iyidir – denge esastır. Galenos’un Hipokrat’tan aktardığı bir görüş şu şekildedir: “İnsan susuz kaldığında nasıl ıstırap çekerse, tamamen sıvıyla dolduğunda da aynı şekilde sıkıntı çeker; aşırı kuruluk susuzluğa, aşırı rutubet de zıddı durumlara yol açar. Hatta iltihaplar ve birçok rahatsızlık, bedende aşırı nem (ıslaklık) birikmesinden kaynaklanır”ucl.ac.uk. Bu ifade, çok su içmenin veya vücudu fazla sıvıyla doldurmanın zararlı olabileceğini açıkça belirtir. Yani Hipokrat’a göre “aşırı rutubet” vücutta iltihabi ve ateşli hastalıklara zemin hazırlar.

Hipokrat, susuzluk hissine göre su içilmesini doğal bulur; ancak tıbbi tedavilerde bazen suyun kısıtlanmasını önerdiği de olur. Örneğin bazı akut hastalıklarda, hastanın ateşi varsa suyu yavaş yavaş ve az miktarda vermeyi tavsiye eder. Aforizmalarında “Şiddetli susuzluk duyan bir hasta, eğer uyuyabilirse (su içmeden) bu iyiye işarettir” gibi ifadeler geçer – bu, her susuzluk hissinde hemen bol su vermenin doğru olmadığını düşündüğünü gösterirperseus.tufts.edu. Ayrıca Hipokrat, farklı suların kalitesine değinirken “en hafif ve sağlıklı su, çabuk ısınıp çabuk soğuyan sudur” der; bu da suyun niteliğine dikkat çektiği anlamına gelir ancak miktarına dair dolaylı bir imadır (aşırı ağır su içmek zararlı olabilir, ölçülü ve kaliteli su tercih edilmeli anlamında)perseus.tufts.edu.

Özetlemek gerekirse, Hipokrat su tüketiminde aşırılıktan kaçınmayı, vücudun su dengesini korumayı öğütler. Onun zamanında suyla ilgili “her şeyin fazlası zarardır” prensibi geçerliydi. Nitekim “Aşırı olan her şey tabiata aykırıdır” sözü Hipokrat’a atfedilir. Bu bağlamda çok su içmek de tabiata aykırı, yani vücuda zararlı kabul edilmiştir. Hipokrat’ın dolaylı öğüdü, susuz kalmamak ama asla kendini suyla şişirmemek, her şeyi kararında yapmaktır. Günümüzde de tıp literatürü, suyun fazla alınmasının elektrolit dengesini bozabileceğini göstermiştir ki bu, Hipokrat’ın “aşırı rutubet hastalık getirir” şeklindeki kadim gözlemiyle paraleldirucl.ac.uk.

Kaynak: Galen’in Hipokrat şerhi (vücutta aşırı kuruluk ve aşırı rutubet hakkında)ucl.ac.uk; Hipokrat Aforizmalarından su ve susuzluk ile ilgili notlarperseus.tufts.edu.

Sokrat (Socrates)

Filozof Sokrates (MÖ 470-399), tıp adamı olmamasına rağmen hayat felsefesiyle ölçülülüğü ve nefsi kontrolü öğütlemiştir. Kendisi son derece mütevazı bir hayat sürmüş, yeme-içme konusunda kanaatkâr davranmıştır. Tarihçiler, “Sokrates çok az yerdi” diye onun sadeliğini vurgular. Rivayet edilir ki Sokrates’e “Niçin bu kadar az yemek yiyorsun?” diye sorulduğunda, “Ben yaşamak için yiyorum, yemek için yaşamıyorum” cevabını vermiştir. Nitekim literatürde meşhur olan “Worthless people live only to eat and drink; people of worth eat and drink only to live” (Türkçesi: “Değersiz insanlar yaşamak için değil, yemek için yaşar; değerli insanlar ise sadece yaşamak için yer ve içer”) sözü Sokrates’e atfedilirbrainyquote.com. Bu söz, Sokrates’in yeme ve içmede amacı sadece bedeni canlı tutmak olarak gördüğünü, haz peşinde oburluğu ise kınadığını gösterir. Dolayısıyla Sokrates’e göre, su içmek de hayatta kalmak için gerekli bir eylemdir; keyif için aşırıya kaçılmamalıdır.

Sokrates’in özel olarak “az su için” dediği bir kayıt bulunmasa da, öğrencilerine ve çevresine bedenî arzuları dizginlemeyi telkin ettiği bilinir. Örneğin, çok sıcak Atina günlerinde bile sade su içer, lüks içeceklere tamah etmezdi. Platon’un Şölen (Symposium) diyaloğunda, Sokrates’in ölçülü içki (şarap) içtiği, asla kendini kaybedecek kadar içmediği anlatılır – bu da onun genel manada ifrattan kaçındığını gösterir. Suyun özelde zararlarına dair Sokrates’ten bir açıklama gelmemiştir, zira o, tıbbi detaylardan çok ahlaki ilkelere odaklanmıştır. Ancak Sokrates’in felsefesinde sağlam kafa sağlam vücutta bulunur misali, bedenin ihtiyaçlarını kontrol altında tutmak erdem sayılır. Bu bakımdan “çok su içmek” de bir nevi nefse düşkünlük olabileceğinden, dolaylı olarak Sokrates’in tasvip etmediği bir davranış olurdu.

Özetle, Sokrates öğrencilerine itidal dersi vermiştir: Ne yiyeceğe ne de içeceğe düşkün olmayın, aslolan ruhun gelişimidir. “Az ye, az iç ki zinde kalasın ve bilgelik peşinde koşabilesin” mesajını tavırlarıyla ortaya koymuştur. “Yemek için yaşamamak” prensibi, suyu da kapsar biçimde, hayatta temel ihtiyaçları kadar tüketmeyi ve aşırılıktan sakınmayı salık verir. Sokrates’in bu yaşam felsefesi, az su içmeyi tavsiye edenler listesinde manevi bir ilham kaynağı olarak görülebilir. Onun açısından “çok su içmenin zararı”, insanı haz peşinde koşan, tembelleşen bir varlık haline getirme tehlikesidir. Dolayısıyla erdemli bir insan, susuzluğunu giderecek kadar içer, fazlasına tenezzül etmez diyebiliriz.

Kaynak: Sokrates’e atfedilen özdeyişbrainyquote.com; Sokrates’in hayatına dair anekdotlar (Platon’un eserlerinden).